Grad cvijeća u zagrljaju devet rijeka

autor: M. Maličević

Nezaobilazna destinacija pri posjeti ovom gradu je fascinantni vodopad Blihe, koji se lomi niz stjenu visoku 56 metara. Ovaj prekrasni prirodni ambijent od Sanskog Mosta je udaljen 14 kilometara

Na sjeverozapadu BiH, u srednjem toku rijeke Sane, sa osloncem na planinu Grmeč na zapadu i planine Mulež i Behremaginicu na istoku, živi Sanski Most. Kroz ovu opštinu protiče rijeka Sana i osam rječica: Sanica, Dabar, Zdena, Bliha, Majdanska Rijeka, Japra, Sasinka i Kozica, te nekoliko kraćih ponornica. Poznat po zelenilu i cvijeću, nerijetko se i spominje kao grad cvijeća, a Sanjani sa posebnim ponosom ističu da njihov grad leži na devet rijeka. Ipak, najradije ga njegovi stanovnici zovu Sana. Nekadašnji drvoprerađivački gigant Šipad Sana, bio je jedan od zaštitnih simbola ove opštine koji je zapošljavao veliki broj Sanjana i stanovnika iz okoline, a kroz Sanski Most je prolazila i uskotračna pruga koja ga je, preko Prijedora i Drvara povezivala sa Likom.

Svako će za svoj kraj reći da je pravi raj, ali za Sanu to kažu i slučajni putnici i oni su s namjerom došli da je posjete. I zaista, ovaj grad obiluje nesvakidašnjim prirodnim ljepotama. Svakako one najljepše su bistre vode Sane i riječica u kojima se grad kupa. A i mostovi. I ne samo onaj glavni, preko Sane u centru grada, po kome je navodno i dobio ime, nego i svi oni mali mostovi preko rukavaca njenih pritoka. Na sanskom području postoji nekoliko jakih kraških vrela koja su istovremeno i izvori rječica: Saničko vrelo, Dabarsko vrelo i vrelo Zdene. Na ovom području ima i nekoliko većih pećina, među kojima su najpoznatije: Hrustovača, Dabarska pećina i Fajtovačka pećina.

Ljepote sanskih rijeka i pitome doline rijeke Sane odavno privlače domaće i strane turiste. Svjesna turističkih potencijala koje treba pretvoriti u turističke resurse lokalna vlast je pokrenula niz aktivnosti oko izgradnje, uređenja i oplemenjivanja svega onog lijepog što krasi ove prostore, a projekat fotomonografija „Sanski Most – Grad u ogledalu od rijeka“ na najbolji način je prezentovao i približio prirodne atrakcije Sane građanima BiH i šire.

“Ako želite da upoznate ljepotu Sanskog Mosta, ne idite u grad nego u prirodu, jer tu leže njegove stvarne ljepote…”, izreka je koja se već odavno ustalila i među stanovnicima Sanskog Mosta, ali i među onima koji su bar jednom posjetili ovaj grad i njegovu okolinu.

Spomenici prirode

Hrustovača pećina, koju krase stalaktiti i stalagmiti, čudnovatom rukom prirode, izvajali su skulpture pećinskih životinja lava i slona, a ukrasi koji spajaju visoke svodove sa tlom liče na ogrmone indijanske toteme. Ova pećina proglašena je spomenikom prirode, a posjeduje naučno-istraživačke, obrazovne, turističko-rekreativne i druge vrijednosti. Izvor rijeke Dabar takođe je stavljen pod zaštitu kao spomenik prirode. Tokom svog cjelokupnog toka ova rijeka je pitka i veoma bogata ribom, te predstavlja poseban revir. Dabarska pećina nalazi se pored izvora rijeke, a čuvena je po činjenici da u njoj obitava čovječija ribica. Sigurno najatraktivniji spomenik prirode je vodopad na rijeci Blihi. Poznat kao „Blihin skok” predstavlja prirodnu atrakciju, pa je stavljen pod zaštitu kao Spomenik prirode. Nalazi se u mjestu Fajtovci, udaljen 14km od grada. Lomi se niz stijenu visoku oko 56 metara, stvarajući izvanrednu prirodnu ljepotu. Vodopad ima naučnu i turističko-rekreativnu vrijednost, te je među najposjećenijim lokalitetima u opštini. Izvor Zdene sa kojeg se pitkom vodom napaja grad predstavlja takođe registrovani Spomenik prirode. S obzirom na veliki broj nezagađenih riječnih tokova Sanski Most predstavlja pravi mali raj za ljubitelje ribolova. U rijekama se mogu pronaći različite vrste ribe poput: mladice, potočne pastrmke, lipljena, mrena, klena, plotice, škobalja, deverike i štuke. Veliki prostor sanske opštine, rijeke i planinski masivi daju mogućnost uzgoja i razvoja raznovrsne divljači kao što su: grmečki mrki medvjed, vuk, lisica, srna, ris, tetrijeb, zec i druge vrste divljači.

Tragovi istorije

Još u srednjovjekovnim spisima, ovaj grad se spominje kao Sana. Brojna nalazišta iz praistorijskog, te rimskog doba, kao i brojne utvrde ili gradine iz srednjeg vijeka, dokaz su da je Sana bila naseljena od davnina, a najstariji izvori kazuju da su u dolini rijeke Sane živjele Mezeji, ilirsko pleme. Od lokaliteta koji su pod zaštitom izdvaja se staro utvrđenje Kamengrad, srednjovjekovna gradina napravljena na brdu na visini blizu 500 metara, koja je proglašena Nacionalnim spomenikom BiH. Tu su i brojne nekropole sa stećcima, te brojni spomenici iz skorije istorije od kojih je najpoznatija Korčanica.

Banjska meka

Područje Bosanske Krajine, kako je ovaj dio BiH nazvan tokom Austrougarske vladavine, tradicionalno je bogato ljekovitim izvorima i poznato i daleko van granica BiH. Netaknuta priroda, nezagađen zrak, tradicionalno gostoprimstvo i ugostiteljska tradicija, uz već spomenuta svojstva ljekovitih voda, banjama su pribavili epitet vrlo uglednih, kako zdravstvenih, tako i rekreativnih centara, pogodnih za rehabilitaciju, a i za rekreaciju i odmor. Banja Ilidža u Sanskom Mostu je zadnjih godina postala jedna od najatraktivnijih turističkih destinacija na području BiH. Sanski Most je jedan od malobrojnih gradova u Bosni i Hercegovini koji u vrijeme godišnjih odmora turistima, na jednom mjestu može ponuditi upravo ono što najviše žele, tišinu daleko od gradske vreve, zelenilo, ljekovitu vodu i ugođaj domaćinske usluge.

Danas u Sani, kao i drugdje u BiH, veliki broj stanovnika odlazi u inostranstvo, grad punim životom živi od ljeta do ljeta, ali, uprkos svim izazovima, uspijeva da gradi turizam i da različitim manifestacijama održi život i ljude u zajedničkoj borbi za bolje sutra.