Život bez cigarete

Autor: Dr A. Makević

U mehanizmu odvikavanja važna je odlučnost i želja pacijenta da prestane sa pušenjem

Pušenje je ozbiljan zdravstveni problem usko povezan sa mnogim ozbiljnim bolestima kao što su karcinomi, bolesti pluća i srca, komplikacija šećerne bolesti, kao i bolesti gastrointenstinalnog i urogenitalnog trakta. Glavni aktivni sastojak duhanskog dima je nikotin koji predstavlja snažnu psihoaktivnu supstancu koja stvara zavisnost i toleranciju, a kada pušači pokušaju da prestanu sa upotrebom cigareta izaziva i apstinencijalnu krizu. Skoro svi pušači koji naglo ostave pušenje imaju neke simptome apstinencijalnog sindroma. Simptomi nastaju unutar 24 sata i nestaju posle mjesec dana. To su žudnja za upotrebom cigareta, ubrzan puls, osjećaj gladi, prenapregnutost, napetost i nervoza. Na moždane funkcije nikotin djeluje najprije razdražujuće (izaziva euforiju), a zatim depresivno.

Osim nikotina u duvanskom dimu se nalaze i katrani, ugljen-monoksid kao i mnoge nadražajne kancerogene supstance koje imaju uticaja na sve organe i organske sisteme u našem organizmu. Procijenjen rizik za dobijanje karcinoma pluća deset puta je veći nego kod nepušača, a 15 do 25 puta veći kod onih koji puše dvije ili više kutija cigareta dnevno. Faze prekida pušenja su dugotrajan proces koji čine: prethodno razmišljanje o prestanku pušenja, spremnost za akciju, poduzimanje koraka u pravcu prestanka i niz neuspjelih pokušaja prije konačnog prekida pušenja.

Mehanizmi odvikavanja

U liječenju se koristi postavljanje ciljeva koji su najznačajniji za datu osobu. Treba procijeniti pacijentove snage koje mogu da pomognu u donošenju odluka i slabosti koje mogu da ometaju promjenu. Kod pacijenta treba probuditi veru u sopstveni kapacitet za promjenu, obezbijediti nizak nivo stresa, dobru socijalnu i porodičnu podršku, nizak nivo negativnih afekata kao što su depresija i anksioznost. Važno je da se prethodni pokušaji prekida pušenja, čak i veoma kratki, tretiraju kao uspjeh a ne kao neuspjeh.

Pozitivni efekti koji nastaju po prestanku konzumacije cigareta nastaju samo nakon 20 minuta od unosa posljednjeg dima. Krvni pritisak i cirkulacija se popravljaju. Posle osam sati nivo nikotina i ugljen monoksida opada za polovinu, a parcijalni pritisak kisika se popravlja. Po navršetku 24 sata, sav nikotin se eliminiše iz organizma, a nakon 72 sata se bolje diše, popušta spazam bronhija, energija se vraća organizmu. Za 2 do 12 nedelja cirkulacija se popravlja dok poslije 3 do 9 mjeseci kašalj i zviždanje u grudima prolaze. Nakon godinu dana rizik od infarkta mokarda se smanjuje za 50%. U mehanizmu odvikavanja važna je odlučnost i želja pacijenta da prestane sa pušenjem.

Pomoćna terapijska sredstva

Kada je pacijent odlučio da prestane da puši postoji čitav niz terapijskih opcija koje mogu da se primjene i međusobno kombinuju. Da bi se smanjila fiziološka zavisnost može se primijeniti i farmakološki tretman i to: nikotinske žvakaće gume koje se uzimaju kada se osjeti potreba za cigaretama ili po unaprijed određenom vremenu. Transdermalni nikotinski flasteri se lijepe na površinu kože, postepeno oslobađaju nikotin, a djeluju 4 do 9 časova od primjene. Tretman sa flasterima traje 8 nedelja. Uz nikotinski  nosni sprej žudnja za cigaretama se smanjuje već za nekoliko minuta od upotrebe, ali mana mu je jer ima visok potencijal za stvaranje zavisnosti. Određeni antidepresivi također se primjenjuju u liječenju zavisnosti od pušenja. Pacijent bi trebalo da prestane da puši 7 do14 dana po početku primjene antidepresiva, a ukupna terapija traje od 8 do 12 nedelja. Sporedni efekti antidepresiva su nesanica i suha usta, a postoje i kontraindikacije za primjenu ovog lijeka (epilepsija, anoreksija, bulimija, poremećaj jetre i bubrega).

Smanjenje broja popušenih cigareta je opcija koja se primjenjuje kod osoba sa visokim stepenom zavisnosti koji nisu kandidati za terapiju pomenutim preparatima. Metod podrazumijeva prelaz na drugu vrstu cigareta sa manje nikotina kao i postepeno smanjivanje broja dnevno popušenih cigareta što pomaže da se smanji uživanje u cigareti, a dovešće do ublažavanja apstinencijalnog sindroma. Kod nekih pacijenata koristi se i hipnoza, ali svakako zavisi od hipnotibilnosti pacijenta. Relaksacioni trening (duboko disanje, meditacija, vizuelizacija) može da posluži kao efikasni, funkcionalni ekvivalent pušenju. Kada se ove tehnike jednom nauče, uzimaju malo vremena,  a donose bar dvije koristi, iste kao i pušenje-kratku pauzu od tekućih aktivnosti i fiziološki relaksacioni efekt.

Kao i kod drugih bolesti zavisnosti, glavni problem je kako održati jednom uspostavljenu apstinenciju. Treba napomenuti da je potrebno više vremena da se promijeni pušački šablon. U fazi održavanja apstinencije formiraju se i grupe ljudi koje uspješno apstiniraju (klub nepušača), u kojima se radi na izboru zdravih oblika življenja bez duhanskog dima.

Postoje i pomoćna sredstva u terapiji nikotinske zavisnosti kao što su elektronske cigarete, koje se baziraju na stvaranju nikotinskih para koje korisnik udiše umjesto nikotinskog dima. Pojedini preparati uopšte ne sadrže nikotin već samo prirodne i veštačke arome koje imitiraju ukus i miris duvana. Pri izboru elektronskih cigareta moramo biti oprezni jer mnogi od njih nisu prošli adekvatne zdravstvene i bezbjednosne kontrole u pogledu kvaliteta, a mogu se kupiti u slobodnoj prodaji i još je nepoznato da li i u kojoj mjeri ove supstance utiču na ljudsko zdravlje u smislu mutagena ,teratogena i kancerogenih efekata. Svakako je proces odvikavanja dugotrajan, ali savjeti i liječenje kao i izbor metode moraju biti pod kontrolom stručnjaka za bolesti zavisnosti.