Tragom netaknutih prirodnih dragulja

Autor: M. Maličević

Okolina ove male planinske opštine obiluje predivnim pejzažima, šumskim potocima, vodopadima, pećinama i drugim skrivenim prirodnim blagom, koje je posljednjih godina meta planinara, ali i rekreativaca zaljubljenih u aktivan odmor u čistom prirodnom okruženju

Na udaljenosti od 50 km od Banje Luke, na putu prema Travniku i Sarajevu, nalazi se opština Kneževo. Ova brdsko planinska opština, sa prosječnom nadmorskom visinom oko 1000m, smjestila se na obroncima planina Osmače, Tisovca, Čemernice, Vlašića i Ježice. Graniči sa Federacijom BiH, a proteže se uz desnu obalu rijeke Ugar. Osim rijeke Ugra, tu su još i rijeke Ilomska, koja je desna pritoka Ugra i Cvrcka, lijeva pritoka rijeke Vrbanje. Oko 60% ukupne teritorije je pod vrlo kvalitetnim šumama lišćara i četinara, pa je svaka fotografija ovog kraja prava šumska razglednica.

Poznat po oštroj planinskoj klimi, ovaj gradić je idealna destinacija za zimski, ali i ljetni vikend odmor. Skijalište za najmlađe i odrasle, vikend naselje, blizina planine Vlašić, dio su sadržaja Kneževa. Sela i zaseoci njeguju tradiciju, pa se nerijtko na putu do Kneževa otvaraju etno sela, koja baštine sve tekovine ovog kraja, a jedno od njih su i Ljubačke doline, u koje su dovezene autentične kuće i pomoćni objekti iz sela u okolini Kneževa, gdje je napravljen pravi muzej sela pod otvorenim nebom, sa preko 5000 eksponata.

Nedaleko od Kneževa, na obroncima Vlašića, daleko od civilizacije, nalazi se selo Imljani. Zimi često odsječeno zbog ogromnih nanosa snijega, ovo selo ipak nisu napustili njegovi žitelji, te je u njemu život i dalje održan, a većina stanovništva se bavi proizvodnjom poznatog vlašićkog sira.

Kneževo kroz istoriju

Područje opštine Kneževo bilo je naseljeno i u davnim vremenima, najvjerovatnije još u neolitu. Izvjesno je da su ovo područje naseljavali stanovnici ilirskog porijekla, koji su se kasnije miješali sa Keltima i slavenskim plemenima. Među rimskim nalazima su ostaci bazilike starohrišćanskih crkava u selima Javorani i Imljani, koji ukazuju na značajan stepen naseljenosti i kulturne razvijenosti. Ispod drumskog puta, koji je vodio iz Banja Luke prema Kneževu i dalje, u selima Kostići i Rađići, otkrivena je rimska opeka, što ukazuje da se radi o stražarnicama uz rimske ceste. U selu Baština, nadomak grada ostali su do danas sačuvani kameni stećci ukrašeni reljefima i slikama. Osim njih, svojim izgledom posebnu pažnju privlače i stećci u selu Makarići.

Prema dosada objavljenim izvorima, nekadašnji Skender-Vakuf se prvi put, pod tim imenom, javlja 1692. godine. Stara predanja kazuju da je naselje (Skender Vakuf) formirao Ali-dedo Iskender, odnosno Skender-dedo. On je, prema nekim izvorima, u ove krajeve došao iz daleke egipatske Aleksandrije, ili Skenderije, kako glasi osmanska varijanta. U ovim planinama je, tvrde ti izvori, od sultana dobio pravo da uzme zemlje koliko uspije objahati s konjem tokom jednog dana. Od 1992. godine Skender Vakuf je promjenio naziv u Kneževo, koje je zadržano do danas.

Bajkovita priroda

Teritorija opštine Kneževo, bogata je prirodnim planinskim izvorima i ispresjecana mnogobrojnim potocima. Sve rijeke i potoci pripadaju slivu Vrbas.

Ugrić je desna kratka pritoka Ugra. Već pri izvoru potok ulazi u sve dublji i uži kanjon, koji je na 854 m nv dubok i oko 400 m. Od tog nivoa, rječica dobija ime Ugrić. Duž ovog vodotoka, kao i u slivu Ugra, smjenjuju se atraktivni brzaci, kaskade i vodopadi. U svom toku Ugrić je sakrio četiri bajkovita vodopada, kojima se može doći jedino iz kanjona rijeke Ugar. Do najvišeg vodopada pristup je moguć samo uz alpinističku opremu, pa je preporuka je da se ovi vodopadi ne obilaze samostalno i bez prisustva vodiča.

Kanjon rijeke Cvrcke pravi je netaknuti prirodni dragulj, koji je omiljena destinacija posljednjih godina. Kroz duboku šumu vodi strma staza, kojom se, nakon sat vremena hoda, dolazi do nataknute prirode i vodopada Skakavac, koji je pravi raj za oči. Šum potoka i hladni povjetarac pravi su odmor za dušu, gdje se priroda doživi u svoj svojoj netaknutoj ljepoti. Potočna pastrmka, endemska vrsta, krasi vode Cvrcke, a vuk, medvjed, lisica i divlja svinja su ovdje pronašli stanište. Nastavljajući putem kroz šumu vidjećete planinarske oznake, koje ćeš vas izvesti iz šume u dolinu rijeke Cvrcke, te obližnji izvor, koji je jedan od 80 na ovom području. Tu je i pećina Kapnica. Dolina rijeke Cvrcke atraktivna je za pješačenje, jer se tokom skoro cijelog toka krećete dobro utabanom pješačkom stazom, a nailazite na slikovite pejzaže, nestvarne prizore virova i kaskada, kao i prirodnih vodenih kada, koje su ljeti raj za kupanje.

Potok Roča je desna pritoka rijeke Cvrcke. Izvire na planini Ježica, a u svom toku od 4 kilometra ima četiri vodopada od kojih se dva ističu po svojoj visini, a najveći je visok oko 15 metara. Nedaleko od glavnog puta Banja Luka-Kneževo, nalazi se i prekrasan vodopad Vrnjevača. Iznad vodopada se nalazi prirodni fenomen, hodnici i lavirinti sa jednim ulazom, a to narod zove samograd (Stari grad). Narod ovu lokaciju zove još i Vučiji Torovi. Za ovaj lavirint se vezuje priča da se stanovništvo krilo sa stokom od raznih vojski i da ih niko nije mogao otkriti.

Kako bi sačuvali netaknutu ljepotu svoga kraja, Planinarsko društvo „Vilenska vrela” zajedno sa “Mladim aktivistima – Kneževo”, u sklopu projekta „Valorizacija, zaštita i promocija posebnih rezervata i parkova prirode opštine Kneževo“, pokrenulo je inicijativu za zaštitu kanjona rijeke Cvrcke i njegovo uvrštavanje u Ekološku mrežu RS. Želimo im da na tom putu uspiju, kako bi u ovoj ljepoti uživale i buduće generacije.