PROBLEMI SA ŠTITNOM ŽLIJEZDOM

Autor: Dr J. Bidžić

Štitna žlijezda je najveća endokrina žlijezda i sastoji se od dva režnja spojena istmusom. Izgleda poput leptira ili latinskog slova H. Smještena je u donjoj polovini vrata, ispred hrskavice larinksa, ispod kože i dostupna je kliničkom pregledu. Osnovna funkcija je da proizvodi tireoidne hormone: tiroksin T4 i trijodtironin T3, koji imaju niz metaboličkih efekata na periferiji. Smanjuju holesterol ubrzavajući njegovu razgradnju, povećavaju  sintezu bjelančevina i stvaranje toplote, kao i minutni volumen srca. Imaju važnu ulogu na reproduktivne funkcije i u održavanju trudnoće. U tireoidnoj žlijezdi sintetiše se i kalcitonin, važan u izgradnji kostiju. On djeluje na metabolizam kalcija i fosfora, a pojačano se oslobađa pri hiperkalcijemiji, te smanjuje nivo kalcija u cirkulaciji. Bolesti se manifestuju kao poremećaji u lučenju hormona ili uvećanje štitne žlijezde, a može biti i jedno i drugo. Češće se javlja kod žena.

Hipertireoza jeste bolest kod koje postoji prekomerna količina i dejstvo tireoidnog hormona u organizmu kao posljedica njihove prekomerne produkcije u štitnoj žlijezdi. Pojam tireotoksikoza odnosi se na stanja u kojima postoji višak hormona u organizmu bez obzira na to odakle oni potiču.

Uzroci i simptomi hipertireoze

Najčešći uzrok hipertireoze je autoimuni proces. Rjeđi uzroci su solitarni nodus-ćvorić, adenomi ili postojanje polinodozne toksične strume. Tireotoksikoza može da nastane kao posljedica stvaranja hormona van tireoidne žlijezde iz  tumora jajnika ili iz metastaza diferentovanog karcinoma štitne žlijezde. Može da nastane i kao posljedica neadekvatne doze tireoidnih hormona. Rjeđi uzroci su tumori hipofize, mola hidatidoza gdje dolazi do povećanog stvaranja TSH, koji djeluje na tireoidnu žlijezdu koja povećava lučenje tireoidnih hormona.

Bez obzira na uzrok nastanka hipertireoze, većina simptoma koja se pojavljuje zajednička je i posljedica hipermetabolizma odnosno efekta tireoidnih hormona na periferiji. Postoje pacijenti koji uopšte nemaju simptome, već se bolest otkrije analizom hormona. Simptomi su posljedica metaboličke aktivnosti zbog uticaja hormona. Često se javlja anksioznost, nesanica, razdražljivost, znojenje, nepodnošenje toplote. I pored dobrog apetita, progresivno se gubi na tjelesnoj težini. Česte su rijetke stolice kao posljedica ubrzane peristaltike. Lupanje srca čest je simptom, ponekad i osjećaj stezanja u grudima. Kod žena izostanak ciklusa-oligomenoreja ili amenoreja, gubitak libida i sterilitet.

Kliničkim pregledom zapaža se nemir i anksioznost bolesnika, postoji fini brzi tremor ekstremiteta, koža je topla i vlažna, hiperrefleksija, tahikardija, kod starijih i poremećaj srčanog ritma, karakterističan je krvni pritisak divergentnog tipa-povećanje sistolnog i pad dijastolnog pritiska, periferni puls je ubrzan. Pacijent ima izgled uplašene osobe, ukočen ili iskolačen pogled uz rijetko treptanje. Dermopatija, promjene na koži su u obliku elastičnog otoka stopala i prednje strane podlaktice, može se javiti i crvenilo dlanova-palmarni eritem. Kosa veoma često opada, tanka je, a nokti lako pucaju. Kod pacijenata koji imaju izbočene očne jabučice – egzoftalmus, oči često suze, pri pogledu na gore očni kapci zaostaju i javlja se rijetko treptanje. Smanjena oštrina vida može da ukaže na oštećenje očnog živca.

Rana dijagnostika i adekvatna terapija

Veoma je važno da se hipertireoza rano dijagnosticira i da se započne sa adekvatnom terapijom. Prema preporukama, prije svega žene, trebalo bi svakih pet godina, posle 35. godine, raditi hormone štitne žlijezde. Rade se hormoni štitne žlijezde u krvi T4 i T3, kao i TSH kojeg luči hipofiza, a koji povratnom spregom djeluje na lučenje hormona štitne žlijezde. U slučaju hipertireoze TSH je nizak ili čak nemjerljiv dok su T4 i T3 povišeni. Normalan nivo TSH isključuje hipertireozu. Uz nalaz TSH dijagnozu potvrđuje povišen nivo T4 i fT4. Obično nije potrebno raditi T3 osim u T3 tireotoksikozi kada je nivo T4 normalan. Radi potvrde dijagnoze u nekim slučajevima radi se i TRH test. Neophodno je uraditi i krvnu sliku, nivo kalcija, kalcitonin, hepatogram, alkalnu fosfatazu, EKG. Štitna žlijezda se palpira, ukoliko je bolno osjetljiva, uz malaksalost pacijenta i povišene tjelesne temperature može se posumnjati na subkliničku tireotoksikozu kada je TSH nizak, a hormoni tireoidne žlijezde u granicama normale. Treba uraditi ultrazvuk štitne žlijezde, a kod nekih pacijenata i scintigrafiju i magnetnu rezonancu hipofize. Analiza TSH je odlučujuća, jer kod nekih pacijenata, pogotovo starijih, ne ispoljavaju se klasični simptomi hiper metabolizma, već naprotiv dominira apatija i simptomi lupanja srca, aritmije, srčane slabosti ili koronarne bolesti. Zato je pravilo, da kod svakog novonastalog poremećaja srčanog ritma ili koronarne bolesti, koja nije lako objašnjiva, uraditi tireoidne hormone.

Hipertireoza u svom toku ima periode remisije-poboljšanja i egzacerbacije-pogošanja. Navodi se da kod jedne trećine pacijenata bolest spontano ulazi u remisiju. Međutim periodi remisije i egzarcebacije ne mogu se predvidjeti te je neophodno terapijom dovesti bolest do stanja stabilne remisije. Dugogodišnja nekontrolisana hipertireoza dovodi do komplikacija na srcu – tirotoksično srce kada nastaju aritmije i koronarna bolest, kao i nastanak tireotoksične krize tj. oluje kao jedno od urgentnih stanja u endokrinologiji.

Terapija se zasniva na primjeni tireosupresivnih lijekova (PTU, metimazol, karbimzolit). Kontrola hormona se u početku radi jednom mesečno, a potom jednom u tri mjeseca. Beta adrenergički blokatori imaju odličan efekt na smanjenje nekih od simptoma hipertireoze. Sa istim ciljem koriste se i sedativi prije svega benzodiazepine. Treba kontrolisati krvnu sliku i biohemiju kod pacijenata koji su na terapiji. Drugi vidovi terapije su terapija radioaktivnim jodom i hirurška ablacija štitne žlijezde.