Ko kaže da skijaši ne mogu da lete?

 

Ukoliko niste spremni da rizikujete, onda ovo nije sport za vas.

 

Autor: Duško Šašić

 

Najraniji otkriveni tragovi o korištenju skija sežu u daleku prošlost. Pouzdano se zna da su ih stanovnici Skandinavskog poluostrva koristili prije dva milenijuma. Međutim, postoje i istraživanja prema kojima su na području današnje Kine ljudi koristili komade drveta pričvršćene za noge da bi savladali snježna prostranstva još prije 10.000 godina.

Porijeklo riječi skija

Staronorveška riječ skíð označavala je prvobitno rascijepljeno parče drveta namijenjeno za potpalu. Tokom vijekova se ustalila i kao termin za komade drveta pomoću kojih se lakše kretalo preko snijega, a riječ je ušla i u međunarodnu upotrebu. Na ovim prostorima je skoro potpuno potisnula upotrebu termina smučanje.

Prvobitni par sjevernjačkih skija, koji je manje-više vijekovima isto izgledao, sastojao se od dvije daske različite dužine. Jedna je bila dugačka, sa vrhom povijenim prema gore i služila je za klizanje po snježnoj površini. Sa donje strane je podmazivana životinjskim salom i mašću, analogno današnjem podmazivanju skija specijalnim voskovima, da bi se umanjilo trenje. Druga, kraća skija, je služila za odgurivanje nogom, slično onom pri vožnji trotineta ili skejtborda. Ona je sa donje strane često bila postavljenja životinjskom kožom, što je doprinosilo manjem proklizavanju i boljem iskorištenju snage skijaša. Sve do XVIII vijeka skijaši su koristili jedan štap, a od tada je počela praksa upotrebe para štapova kao pomoćnog skijaškog sredstva.

Početak modernog skijaškog doba

Sve do polovine XIX vijeka skijanje je bilo dio aktivnosti onih koji nisu mogli da ga izbjegnu. Uglavnom je smatrano za bržu varijantu transporta od tačke A do tačke B, u situaciji kada je između tih tačaka napadao snijeg. Vojska ga je koristila za svoje potrebe, a promjene u društvu nakon industrijske revolucije su stvorile i nov pojam, do tada nepristupačan širem sloju ljudi: slobodno vrijeme. Skijanje je počelo da stiče reputaciju zabavnog i nadasve zdravog vida rekreacije, a usponu popularnosti su doprinijeli i prvi ski-liftovi koji su eliminisali onaj naporni dio koji obavezno prethodi spuštanju.

Polako je došlo i do podjele skijaških pravaca, koja je uglavnom vodila u dva smjera. Alpsko skijanje obuhvatilo je spuštanje niz padinu sa skijama koje su za skijaške čizme čvrsto prikačene vezovima. Tehnike razvijene u ovoj varijanti skijanja dovele su do disciplina koje danas poznajemo kao slalom, veleslalom i spust. Nordijsko skijanje je vezano za skijaške skokove i za skijaško trčanje. Tip veze između skije i skijaša je ovdje drugačiji, fleksibilniji. Pored skijaških skokova, za koje je zaista potrebna natprosječna doza hrabrosti, ovdje spadaju moderne discipline kao što su kroskantri i biatlon.

Napredak tehnologije je doveo do još veće pristupačnosti skijaške opreme što je vodilo ka omasovljavanju ovog sporta nakon Drugog svjetskog rata. Određeni elitistički prizvuk je još uvijek prisutan, naročito u mondenskim ski-centrima, ali na sreću svih zaljubljenika u planine, postoji i mnoštvo staza dostupnih uobičajenom budžetu.

Da li ovo može da bude još zabavnije?

Vjerovatno je to bilo na pameti jednom od praotaca fristajl skijanja, Štajnu Eriksenu, kada je počeo da izvodi trikove na skijaškoj stazi. Ovaj Norvežanin je nakon osvojenog zlata u veleslalomu i srebra u slalomu na Zimskim olimpijskim igrama 1952. godine, karijeru nastavio kao ski-instruktor u brojnim zimskim odmaralištima u SAD. Njegove akrobacije su počele da privlače pažnju brojnih skijaša pa su se iz godine u godinu javljali sve brojniji pokušaji izvođenja skokova, okreta u vazduhu, vožnje po neravnom terenu i ostalih vratolomija. Padovi su i inače sastavni dio skijanja, a novi stil nije bio imun na povrede, što najbolje znaju oni čija želja za slavom nije bila propraćena odgovarajućim nivoom vještine. Moramo da napomenemo da su se prve akrobacije na skijama pojavile još tridesetih godina prošlog vijeka, ali su to bili uglavnom pojedinačni slučajevi.

Hot-dog ili fristajl?

Pitanje iz podnaslova se odnosi na dva naziva pod kojima su skijaške ludorije postale poznate. Fristajl je ipak prevagnuo kao zvanični termin, a burne šezdesete su doprinijele još većoj popularnosti ovog sporta. U to vrijeme su počela da se održavaju takmičenja u SAD. Međutim, Svjetska skijaška federacija (FIS) nije priznavala fristajlere sve do 1979. godine. Već naredne godine je održan Prvi svjetski fristajl kup prema pravilima koje je propisao FIS. Prvi svjetski šampionat održan je 1986. u Francuskoj, a do tada su već bile uspostavljene različite discipline.

Ski-balet (acroski), skokovi (aerials), vožnja po hupserima (mogul skiing), ski-kros (ski cross), polucijev (half-pipe skiing) i slopstajl (slopestyle) su danas priznate takmičarske discipline. Ski-balet je jedna od prvih formi fristajlinga, međutim, vremenom se pokazao kao najmanje interesantan u smislu privlačenja novih takmičara. Sva zvanična takmičenja u ovoj disciplini su formalno obustavljena sa početkom novog milenijuma.

Razlike u stilovima

Fristajl skokovi se izvode pomoću skakaonice visoke od 2 do 4 metra. Ona pomaže takmičarima da se vinu do visine od šest metara, ali ta visina može da iznosi i dvadesetak metara ako uračunamo pad terena. Prije doskoka takmičar ima dužnost da izvede višestruke okrete. Boduju se odskok, izvedene akrobacije i doskok. Na to se dodaje faktor težine izvedenih elemenata. Tokom ljetnih dana takmičari vježbaju na posebno konstruisanim podlogama, a skok završavaju u bazenu.

Vožnja po hupserima sastoji se u savladavanju niza uzastopnih brežuljaka pomoću brzog skretanja. Ova fizički izuzetno zahtjevna disciplina zahtijeva besprijekornu skijašku tehniku, a izvodi se na terenima posebno pripremljenim za takvu vožnju.

Ski-kros uključuje istovremeno takmičenje više učesnika na stazi koja uz prirodne prepreke ima dodate skakaonice i druge vrste intervencija koje spust čine atraktivnijim.

Half-pipe, u slobodnom prijevodu polucijev, najviše podsjeća na skejtborderska takmičenja. Poligon za takmičenje izgleda kao cijev presječena na pola a na takmičaru je da, spuštajući se od jednog do drugog kraja, prikaže svu svoju vještinu.

Slopstajl se odvija na stazi ispunjenoj raznovrsnim preprekama, uključujući rampe i skakaonice. Ocjenjuju se amplitude skokova, originalnost i kvalitet izvedenih poteza.

Propust u pravilima

Na Olimpijskim igrama 2018. se pojavila mađarska skijašica rođena u SAD. Ona u half-pipe disciplini nije izvela nijedan trik. Do ovog takmičenja je stigla tako što se prijavljivala na ona takmičenja gdje je broj učesnika bio manji od 30 (uslov za dolazak na igre je bio definisan određenim brojem plasmana u prvih 30 na definisanom broju takmičenja). FIS je najavio promjenu kvalifikacionih pravila i strožu kontrolu. Pravim fristajlerima to neće smetati.

Ulazak u zvanični olimpijski program

Kao demonstracioni sport fristajl skijanje je prvi put dobio priliku da se pojavi na Zimskim olimpijskim igrama održanim 1988. godine u Kalgariju. Borba za zlato u vožnji po hupserima je prvo zvanično olimpijsko takmičenje za neku od fristajl disciplina i održana je na narednim igrama u Albertvilu, a fristajl skokovi su postali dio olimpijske porodice u Lilehameru. Preostale dvije discipline su svoj olimpijski debi imale u Sočiju 2014. godine.